Czy pszczoły chorują? Najgroźniejsze choroby ula i zwalczanie pasożytów

Wielu początkujących adeptów pszczelarstwa oraz miłośników przyrody zadaje sobie pytanie: czy pszczoły chorują? Odpowiedź brzmi: tak, i to znacznie częściej, niż mogłoby się wydawać. Pszczoła miodna (Apis mellifera), funkcjonując w ogromnym zagęszczeniu dziesiątek tysięcy owadów wewnątrz ula, jest nieustannie narażona na inwazje pasożytów, bakterii, grzybów i wirusów. Jednak to właśnie odpowiednia profilaktyka, rygorystyczna higiena i szybka interwencja pszczelarza decydują o przetrwaniu kolonii. Poznaj najgroźniejsze choroby pszczół oraz metody, dzięki którym ratujemy te bezcenne zapylacze.

Najczęstsze choroby pszczół w polskiej pasiece

Zdrowie rodziny pszczelej zależy od doskonałej równowagi biologicznej w gnieździe. Niestety, ocieplenie klimatu, globalizacja oraz chemizacja rolnictwa sprawiają, że owady muszą mierzyć się z wieloma agresywnymi patogenami. Oto największe zagrożenia dla ula:

1. Warroza (Varroa destructor) – wróg numer jeden

To bezsprzecznie najbardziej niszczycielska choroba w światowym pszczelarstwie. Wywołuje ją pajęczak Varroa destructor (dręcz pszczeli), który przypomina miniaturowego kleszcza. Pasożyt ten żeruje na czerwiu (larwach) oraz dorosłych osobnikach, wysysając z nich tkankę tłuszczową (tzw. ciało tłuszczowe). Skutkuje to narodzinami niedorozwiniętych owadów i drastycznym spadkiem odporności całego roju. Co gorsza, warroza jest bezpośrednim wektorem (nosicielem) wielu śmiertelnych wirusów.

2. Wirus Zdeformowanych Skrzydeł (DWV)

Jest to choroba nieodłącznie związana z warrozą. Wirus przenoszony przez roztocza infekuje rozwijające się poczwarki. W efekcie z komórek wygryzają się dorosłe owady o karłowatych, całkowicie powykręcanych skrzydłach. Taka pszczoła nigdy nie wyleci po nektar, jest bezużyteczna dla rodziny i szybko ginie, obciążając zasoby ula.

3. Nosemoza (Choroba sporowcowa)

Nosemoza to podstępna choroba układu pokarmowego wywoływana przez grzyby z rodzaju Nosema apis oraz Nosema ceranae. Patogeny te namnażają się i uszkadzają nabłonek jelita środkowego pszczoły. Powoduje to zaburzenia w trawieniu pokarmu i silną biegunkę (często widoczną jako brązowe plamki na ramkach wewnątrz gniazda). Zarażone rodziny bardzo słabo zimują, a wiosną nie potrafią odbudować swojej siły.

4. Zgnilec amerykański – wyrok dla pasieki

To zakaźna choroba bakteryjna zwalczana z urzędu przez nadzór weterynaryjny. Atakuje wyłącznie czerw (larwy pszczele). Przetrwalniki bakterii Paenibacillus larvae są niezwykle oporne – wytrzymują gotowanie, mróz i standardowe środki chemiczne. Zakażone larwy zamierają, zamieniając się w ciągnącą, brunatną masę o charakterystycznym zapachu kleju stolarskiego. W większości przypadków rozpoznanie zgnilca oznacza konieczność bezwzględnego spalenia całego ula wraz z rodziną, by zapobiec epidemii w promieniu wielu kilometrów.

Jak pszczelarze leczą pszczoły? Fakty medyczne

Wielu konsumentów obawia się, że miód może zawierać syntetyczne leki. Warto wyraźnie podkreślić: w Polsce i całej Unii Europejskiej stosowanie antybiotyków w leczeniu pszczół jest kategorycznie zakazane! Jak w takim razie pomagamy owadom?

• Kwasy organiczne: W walce z warrozą najczęściej stosuje się kwas mrówkowy, szczawiowy lub mlekowy. Są to substancje naturalnie występujące w przyrodzie (nawet w miodzie), które skutecznie wyniszczają pasożyty, nie zanieczyszczając wosku ani zapasów pokarmu.
• Olejki eteryczne: Preparaty oparte na tymolu (silnym wyciągu z tymianku) zaburzają rozwój roztoczy i działają dezynfekująco na całe środowisko gniazda.
• Zatwierdzone leki weterynaryjne: Specjalistyczne środki (np. z substancją czynną amitrazą) stosuje się ściśle według zaleceń weterynarza i wyłącznie po ostatnim, jesiennym miodobraniu. Gwarantuje to, że w słoikach nigdy nie znajdą się pozostałości leków.

Profilaktyka w ulu – lepiej zapobiegać niż leczyć

W nowoczesnej gospodarce pasiecznej kluczem do sukcesu nie jest leczenie, lecz świadome zapobieganie. Odpowiedzialny pszczelarz dba o rygorystyczną higienę pasieki poprzez: systematyczną wymianę starych, ciemnych plastrów woskowych na nowe (co przerywa łańcuch zakażeń grzybiczych), dezynfekcję narzędzi pasiecznych oraz dbałość o właściwą wentylację ula.

Fundamentem zdrowia roju jest też obfita baza pokarmowa i silna genetyka owadów. Jeśli zastanawiasz się, z czym wiąże się wejście do tego fascynującego świata, przeczytaj nasz poradnik: Jak założyć pasiekę od podstaw?. Z kolei o tym, jak wiek i przypisana rola wpływają na kondycję pojedynczych owadów, dowiesz się z artykułu: jak długo żyją pszczoły.